16mar, 21
Tantiemy

Temat tantiem ostatnio gości na czołówkach portali internetowych. Jakiś czas temu aktorzy serialowego „Rancza” skarżyli się, że nie otrzymują tantiem z tytułu udostępnienia serialu na Netflix[1].  Z kolei aktualnie relacjonowany jest spór o wypłatę tantiem pomiędzy aktorami serialu paradokumentalnego a stacją telewizyjną (która również jest producentem serialu) [2].
Dlatego postanowiłam poświęcić temu tematowi odrębny wpis.

Tantiema

Czym w ogóle są tantiemy? Odpowiedź znajdziemy w Ustawie z dnia 04 lutego 1994r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej „Ustawa”) – chociaż termin ten nie występuje wprost w jej treści. Ustawa stanowi, że autor ma prawo do wynagrodzenia za korzystnie z jego utworu. Tantiemy są w istocie wynagrodzeniem należnym autorowi z tytułu korzystania z utworu jego autorstwa. Wchodzą w zakres autorskich praw majątkowych, które wyrażają się tym, że twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji (przeniesienie praw majątkowych) oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (udzielenie licencji) art. 17 Ustawy.

Jeżeli jednak autor zdecyduje się na przeniesienie praw autorskich majątkowych na podmiot trzeci, ten staje się uprawniony do wykonywania praw majątkowych, w tym również do pobierania wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Zatem tantiemami będziemy nazywali wynagrodzenie należne uprawnionemu do autorskich praw majątkowych z tytułu korzystania z utworu. Przy czym zwykło się nazywać tantiemami to wynagrodzenie, które jest wypłacana za pośrednictwem organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Zatem jeżeli autor zawarł z organizacją zbiorowego zarządzania, dalej „OZZ”, umowę o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi, to powierzone w zarząd utwory są licencjonowane za pośrednictwem tej OZZ, która wypłaci mu tantiemy. Natomiast w braku takiej umowy (lub na polach eksploatacji nie objętych umową z OZZ) autor będzie samodzielnie udzielał licencji – i w tym wypadku najczęściej wynagrodzenie umowne autora będzie określane jako opłata licencyjna.

Tantiemy za korzystanie z utworu audiowizualnego

Jak już wcześniej pisałam (http://radcaprawnyefm.pl/prawo-w-filmie-cz-9) Ustawa zawiera szczególne przepisy dotyczące utworu audiowizualnego. Regulują one również umowy zawierane przez producenta audiowizualnego o stworzenie utworu audiowizualnego, której skutkiem jest nabycie przez producenta wyłącznych praw autorskich do eksploatacji wkładów twórczych współautorów. w ramach utworu audiowizualnego jako całości.

Specyfika utworu audiowizualnego polega więc na tym, że prawa do tego utworu jako całości nabywa producent na podstawie umowy o współtworzenie filmu. Umowy takie zawierane są ze współtwórcami – reżyserem, scenografem, autorem muzyki oraz z wykonawcami tj. aktorami. Na rzecz producenta działa domniemanie ustawowe nabycia tych praw w zakresie koniecznym do korzystania z filmu jako całości. Producent finalnie posiada wyłączne prawa autorskie do utworu audiowizualnego. Te umowy takie zazwyczaj zawierają szczegółowe postanowienia o przeniesieniu wszystkich praw do wkładów twórczych na wszystkich polach.

Z punktu widzenia art. 17 i n. Ustawy – przeniesienie praw majątkowych skutkowałoby uzyskaniem przez producenta prawa do wynagrodzenia z tytułu korzystania z utworu audiowizualnego jako całości, gdyby nie szczególny przepis tj. art. 70 ust. 2(1) Ustawy. Przy czym wskazany przepis stanowi również podstawę wypłaty tantiem dla aktorów tj. artystów wykonawców, którzy przenoszą prawa pokrewne do artystycznego wykonania na producenta audiowizualnego (art. 87 Ustawy).

Wynagrodzenie ustawowe

Tantiemy są nazywane wynagrodzeniem ustawowym oraz dodatkowym. Dodatkowym, ponieważ przysługują współautorom i wykonawcom ponad ustalone z producentem wynagrodzenie umowne. Ustawowym, ponieważ podstawą do ich wypłaty jest przepis prawny tj. art. 70 ust. 21 Ustawy, który stanowi, że współtwórcy utworu audiowizualnego oraz artyści wykonawcy są uprawnieni do:

1)wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach;

2)stosownego wynagrodzenia z tytułu najmu egzemplarzy utworów audiowizualnych i ich publicznego odtwarzania;

3)stosownego wynagrodzenia z tytułu nadawania utworu w telewizji lub poprzez inne środki publicznego udostępniania utworów;

4)stosownego wynagrodzenia z tytułu reprodukowania utworu audiowizualnego na egzemplarzu przeznaczonym do własnego użytku osobistego.

Jak wynika z powyższego, wynagrodzenie tantiemowe dotyczy ściśle wymienionych w tym przepisie pól eksploatacji. Lista jest zamknięta. Od razu jest widoczny brak otantiemizowania streamingu lub usług typu video on demand. Te formy eksploatacja polegają na czasowym udostępnieniu odbiorcy utworu, co może przypominać najem. Jednakże wypożyczenie następuje bez udziału nośnika, co uniemożliwia objęcie obowiązkiem zapłaty tantiem na podstawie pkt. 2 powyżej (pogląd taki w zakresie VOD wyraził M. Świętczak [w:]  Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. W. Machała, R. M. Sarbiński, Warszawa 2019, art. 70).  Wydaje się, że rozwój rynku usług streaming’owych i VOD spowoduje zmianę prawa i zobowiązanie podmiotów eksploatujących w ten sposób utwory do zapłaty dodatkowego wynagrodzenia współtwórcom i wykonawcom.

Zapłata tantiem

Obowiązek zapłaty tantiem obciąża podmiot, który korzysta z utworu audiowizualnego na otantiemizowanych polach eksploatacji. Roszczenie o zapłatę tantiem będzie więc kierowane do korzystającego a nie do producenta audiowizualnego.

Wypłata tantiem następuje za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub pokrewnymi. Jest to pośrednictwo ustawowe i obowiązkowe. W konsekwencji legitymację czynną do wystąpienia z roszczeniem o zapłatę należnych tantiem ma OZZ. Współtwórcy i wykonawcy mogą ich dochodzić za pośrednictwem OZZ. Właściwa OZZ reprezentuje interesy określonych autorów, wykonawców, producentów – ich lista znajduje się na stronie Ministerstwa[3].

Posumowanie

Wracając do dwóch przywołanych na początków spraw. Obowiązek odprowadzania tantiem wynika z Ustawy, która określa z jakich pól eksploatacji należy je uiścić. Zatem podmiot korzystający nie zapłaci tantiem, jeżeli korzysta na polu nieotantiemizowanym. Zatem źródłem wynagrodzenia za korzystanie na pomiętych przez Ustawę polach eksploatacji może być umowa między współtwórcą lub wykonawcą a producentem. To oczywiście wymaga zawarcia w umowie odpowiednich zapisów.

Natomiast druga przywołana przeze mnie sprawa jest bardziej skomplikowana, ponieważ porusza kilka kwestii. Po pierwsze telewizja (czyli korzystający, ale również w tym wypadku producent) twierdzi, że aktorzy nie podejmowali artystycznego wykonania tj. ich działania nie są artystycznym wykonaniem w rozumieniu Ustawy. Z drugiej strony powołuje się na zapisy umowy, w której zrzekli się tantiem. Ostatecznie w sprawie wypowie się sąd. Jednakże w mojej opinii obie kwestie zostaną rozstrzygnięte na korzyść wykonawców. Po pierwsze Ustawa daje podstawę dla uznania udziału aktorów w formatach paradokumentalnych za artystyczne wykonania (art. 85 Ustawy – Każde artystyczne wykonanie utworu lub dzieła sztuki ludowej pozostaje pod ochroną niezależnie od jego wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.). Po drugie prawo do wynagrodzenia ustawowego, o którym mowa w art. 70  ust. 2(1) Ustawy ma charakter niezbywalnego prawa podmiotowego – zatem umowne zrzeczenie się tego uprawnienia powinno zostać, co do zasady, uznane za nieważne. Poza tym zrzeczenie się tantiem w umowie między wykonawcą a producentem nie może mieć skutku wobec korzystającego z utworu audiowizualnego, ponieważ obowiązek ich zapłaty wynika z Ustawy – a nie z umowy. Zatem podmiot obowiązany do zapłaty tantiem winien je rozliczyć z właściwą OZZ a ta z wykonawcą.

r.pr. Elżbieta Figat-Michalak

[1] https://www.spidersweb.pl/rozrywka/2020/12/01/netflix-ranczo-tantiemy-bogdan-kalus-jacek-kawalec/

https://wmeritum.pl/netflix-nie-zaplaci-aktorom-serialu-ranczo-tvp-nie-pozostawia-watpliwosci/332890

[2] https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/sebastian-watroba-na-wojnie-z-zasp-i-tvn-to-przestepcze-dzialanie/v2hzwg4?fbclid=IwAR3SniZsIDzXe_9sqAKo1PTRp9JeWCBq_CHYIBxUdkwuuLas5qianAOM_qs

[3] http://www.prawoautorskie.gov.pl/pages/strona-glowna/zbiorowe-zarzadzanie/organizacje-zbiorowego-zarzadzania.php

Pozostawienie komentarza pod artykułem będzie uważane, za wyrażenie przez Panią/Pana zgody w rozumieniu art. 6 ust. 1. lit. a RODO na przetwarzanie danych osobowych w celu opublikowania Pani/Pana imienia i nazwiska lub „nick” jako autora zamieszczonego komentarza. Udzielona zgoda może być wycofana w każdym czasie poprzez kontakt na adres e-mail Kancelarii kontakt@radcaprawnyefm.pl lub poprzez usunięcia komentarza. Wskazuję, że wycofanie zgody pozostaje bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Dane będą przetwarzane do czasu wycofania zgody.

Komentarzy

  • Opublikowane przez Ania w maj 24, 2021 o 09:16 pm

    Czy istnieją jakieś odgórne prawne zapisy określające jak wysokie wynagrodzenie w postaci tantiem przysługuje np. reżyserowi czy scenarzyście za wyświetlanie filmu w kinach, telewizji…Czy jest to regulowane w umowie między producentem a np. reżyserem?

    Odpowiedz
    • Opublikowane przez Elżbieta w październik 4, 2021 o 03:08 pm

      Wysokość tantiem przysługujących z Ustawy określają Organizacje Zbiorowego Zarządzania, np. w tabelach lub regulaminach.